Κάποιοι ακόμα πολεμούν το αόρατο χέρι της αγοράς

by Απόστολος Τσικούρας | April 8, 2020

__________________________________________________________________________

Πρόσφατα, ο Πέτρος Κόκκαλης, στην “Deutsche Welle της εποχής του κορωνοϊού” (στη διαδικτυακή εκπομπή του βουλευτή κύριου Αρβανιτίδη) ανέφερε χαρακτηριστικά “ο αόρατος εχθρός που όλοι πολεμάμε είναι η αόρατη χείρα της αγοράς”. Για όσους δε γνωρίζουν το Αόρατο Χέρι είναι όρος που μετήλθε ο Άνταμ Σμίθ για να περιγράψει την αρχή της “πεφωτισμένης ιδιοτέλειας”. Στο έργο του “ο Πλούτος των Εθνών”, ο Άνταμ Σμιθ ισχυρίζεται ότι, μέσα στο σύστημα του καπιταλισμού, ένα άτομο που δρα για το προσωπικό του συμφέρον τείνει να προωθεί και το συμφέρον της κοινωνίας του. Αυτήν την αρχή την απέδωσε στον κοινωνικό μηχανισμό που αποκαλούσε Αόρατη Χείρα.

Ενδεικτικά παρατίθεται απόσπασμα του έργου του μεταφρασμένο στα ελληνικά.

“Κάθε άτομο αναγκαστικά εργάζεται για να καταστήσει τα ετήσια έσοδα της κοινωνίας όσο περισσότερα μπορεί. Γενικά δεν επιδιώκει να προωθήσει το κοινό συμφέρον, ούτε γνωρίζει πόσο πολύ το προάγει… Προτιμώντας την υποστήριξη της δικής του εργατικότητας παρά της ξένης, επιδιώκει μονάχα την δική του ασφάλεια’ και κατευθύνοντας αυτή την εργατικότητα κατά τέτοιο τρόπο ώστε το προϊόν της να έχει την μεγαλύτερη δυνατή αξία, επιδιώκει μονάχα το δικό του συμφέρον, και σε αυτήν όπως και άλλες περιπτώσεις, καθοδηγείται από ένα αόρατο χέρι να επιδιώξει έναν σκοπό που δεν αποτελούσε μέρος των προθέσεων του. Επιδιώκοντας το δικό του συμφέρον συχνά προωθεί αυτό της κοινωνίας πιο αποτελεσματικά απ’ ό,τι όταν πραγματικά επιδιώκει να το προωθήσει.”

Ο Σμιθ χρησιμοποιεί την μεταφορά μέσα στο πλαίσιο ενός επιχειρήματος ενάντια στον προστατευτισμό και την κυβερνητική ρύθμιση των αγορών, αλλά βασίζεται σε γενικές αρχές που αναπτύχθηκαν από τους Mandeville, Butler, Shaftesbury, και Francis Hutcheson. Γενικά, ο όρος “Αόρατο Χέρι” μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε κάθε ατομική δράση που έχει απροσχεδίαστες, ακούσιες συνέπειες, ιδιαίτερα εκείνες που παρουσιάζονται από δράσεις μη ενορχηστρωμένες από κάποιο κεντρικό έλεγχο και που εμφανίζουν στην κοινότητα ένα παρατηρήσιμο αποτέλεσμα που ακολουθεί κάποια πρότυπα.

Προς τι, όμως, αυτός ο πόλεμος σε αυτή την οικονομική θεωρία; Γιατί ο καπιταλισμός είναι τόσο λάθος, όσο τον περιγράφουν ορισμένοι; Το πρόβλημα ορισμένων βασίζεται, ακριβώς, στο γεγονός ότι ο κορωνοϊός ανέδειξε την ανάγκη της κρατικής μέριμνας σε περιόδους παγκόσμιας κρίσης, οικονομικής και μη. Ανέδειξε, δηλαδή την ανάγκη, της στροφής σε ένα εκσοσιαλισμένο μοντέλο, όπου το κράτος έχει πιο ισχυρό ρόλο στα οικονομικά τεκταινόμενα της χώρας, όπου ο ιδιώτης δε δρα τόσο ελεύθερα όσο σε ένα εκκαπιταλισμένο σύστημα. Όλα καλά ως εδώ, σωστά;

Λάθος. Σε όλους του κανόνες υπάρχουν και εξαιρέσεις, και, μάλιστα, εξαιρέσεις οι οποίες προκύπτουν από τις ανάγκες της κοινωνίας και αναπτύσσονται εκτός αυτής. Τι σημαίνει αυτό στην πραγματικότητα; Ότι, καταρχήν, δεν ευθύνεται ο καπιταλισμός για την παγκόσμια οικονομική κρίση που βιώνουμε, διότι δεν είναι οι επιχειρήσεις και οι ιδιώτες υπαίτιοι των εξελίξεων, αλλά ένας εξωγενής παράγοντας που επηρεάζει τις ανεφοδιαστικές αλυσίδες, τις μεταφορές, την κατανάλωση και γενικότερα την παραγωγή πλούτου. Με άλλα λόγια, ο νόμος της προσφοράς και της ζήτησης είναι μια θεώρηση ceteris paribus, η οποία εφαρμόζεται υπό ιδανικές συνθήκες, χωρίς την παρεμβολή άλλων παραγόντων.

Δεύτερον, στο υποθετικό σενάριο όπου έχουμε ένα σοσιαλιστικό οικονομικό σύστημα, όπου το κράτος δεν έχει απλά ρυθμιστικό ρόλο, αλλά ελέγχει τους παραγωγικούς τομείς της οικονομίας, υπάρχει περίπτωση να δράσει διαφορετικά; Η απάντηση είναι όχι. Διότι, δεν ευθύνεται ούτε ο σοσιαλισμός για τον ταχύτατα εξελισσόμενο ιό. Για να δώσω ένα παράδειγμα, έχουμε 2 βοσκούς, 2 χασάπηδες, μία βάρκα και ένα απέραντο ποτάμι που χωρίζει το κοπάδι από τους βοσκούς και την εφοδιαστική αλυσίδα, κατ’ επέκταση. Το ένα ζευγάρι βοσκός – χασάπης έχουν ανοίξει μια επιχείρηση και πουλάνε τα κρεάτα σε όποιον επιθυμεί, ενώ το άλλο ζευγάρι εργάζονται για το κράτος και έχουν την υποχρέωση να παραδώσουν, ώστε να εφοδιάσουν τους πολίτες . Αν δεν υπάρχουν κουπιά ή μηχανή στη βάρκα, αν υπάρχει δηλαδή μία κρίση εφοδιαστικής αλυσίδας, όποιο μοντέλο και να ακολουθήσουν,θα αποτύχουν. Η μόνη πιθανότητα, μακάβρια στη δομή της, θα ήταν το σύστημα που επιδίωξε να εφαρμόσει το Ηνωμένο Βασίλειο, όπου ο κορονοϊός δε θα καθίστατο πρόβλημα στην επιχειρηματική δραστηριότητα, αν ενα σημαντικό ποσοστό του πληθυσμού κολλούσε τον κορωνοϊό γρήγορα με ήπια ή και καθόλου συμπτώματα, ώστε να μη σταματήσει η εργασία όπως τη γνωρίζουμε. Ένα τέτοιο σύστημα θα μπορούσε να ακολουθήσει και ένα σοσιαλιστικό μοντέλο οικονομίας, ωστόσο.

Παράλληλα, και συνεχίζοντας τη συλλογιστική μας πάνω σε ένα σοσιαλιστικού τύπου μοντέλο, ακόμα και το κράτος, ακολουθώντας τη λογική, πλέον, τακτική της απομάκρυνσης από τους χώρους εργασίας, θα αναγκαζόταν, προκειμένου οι εργαζόμενοι να επιβιώσουν, να τους πριμοδοτήσει με χρήματα, προκειμένου να συνεχίσουν την κατανάλωση και να μπορούν από τη μία να συντηρούν τις οικογένειες τους, έστω και με τα βασικά, αλλά και να στηρίζουν την παραγωγή που ακόμα επιβιώνει. Για να μπορέσει να χρηματοδοτήσει, υπάρχουν τρεις τρόποι: ή να τυπώσει χαρτονομίσματα, υποτιμώντας το νόμισμα της ή να δανειστεί από τις διεθνείς αγορές, ή να αξιοποιήσει τα ρευστά διαθέσιμα. Αν τυπώσει χρήματα, θα φορολογηθούν όλοι αναλογικά με τη αύξηση κυκλοφορούντος νομίσματος, θα αποδυναμωθούν οι καταθέσεις και θα καταστούν ακριβότερα τα εισαγόμενα προϊόντα, αν δανειστεί θα οφείλει να τα επιστρέψει αργότερα με τόκο, ενώ αν αξιοποιήσει τα ρευστά διαθέσιμα, θα κινδυνεύσει να αποδυναμωθεί. Σε κάθε περίπτωση θα υπάρξουν επιπτώσεις. Άρα, η λογική ότι το κράτος μπορεί να παρέμβει παντού στην επικράτεια του, όπως και όποτε θέλει, είναι εσφαλμένη. Άλλωστε, η πριμοδότηση του ιδιωτικού τομέα έχει αποδειχθεί πολύ αποτελεσματικότερη από την αξιοποίηση πόρων από το κράτος , δεδομένης της ευελιξίας του στο οικονομικό γίγνεσθαι. Κοινώς, λεφτόδεντρο δεν υπάρχει.

Στο επιχείρημα πολλών ότι η Δημόσια Υγεία στην Ελλάδα πάσχει, εκ πρώτης όψεως δεν έχω παρά να συμφωνήσω. Αλλά γιατί πάσχει; Γιατί με συνθήματα τύπου “ΤΣΟΒΟΛΑ ΔΩΣ’ΤΑ ΟΛΑ”, με μία τρομακτική αύξηση του χρέους σε σχέση με το ΑΕΠ και με λαϊκίστικες διαθέσεις πολιτικών σχημάτων να μοιράζουν χρήματα που ο κρατικός κορβανάς δεν είχε επί 30 χρόνια, ήρθε η ώρα να πληρώσουμε: Να πληρώσουμε τα διακοποδάνεια, τους υπέρογκους δημοσιοϋπαλληλικούς μισθούς, το κατακρεουργημένο από τις υψηλές συντάξεις ασφαλιστικό σύστημα και το βαθύ Ελληνικό κράτος, που έριχνε και ρίχνει κυβερνήσεις. Και όταν ήρθε η ώρα της εκκαθάρισης, το δημόσιο υγειονομικό σύστημα επλήγη. Όχι από τον καπιταλισμό αυτή τη φορά, όπως νομίζουν πολλοί, αλλά από τον σοσιαλισμό που μοίρασε χρήματα για να πέσουν στην κατανάλωση, αντί της παραγωγής πλούτου.

Πρέπει να επισημάνω, βέβαια, τις ελπίδες της σωτηρίας πολλών από το κράτος. Ας μην παραγνωρίζουμε τα πράγματα. Πρώτα, ας ξεκινήσουμε από τον ίδιο τον ιό. Ο ιδιωτικός, κερδοσκοπικός τομέας είναι εκείνος που μέσα σε λίγες εβδομάδες δημιούργησε, δοκίμασε και κυκλοφόρησε τα διάφορα τεστ ανίχνευσης του ιού που ενδεχομένως να αποτελούν το καλύτερο εργαλείο που έχουμε σήμερα στη διάθεσή μας. Έπειτα, ιδιωτικές, κερδοσκοπικές εταιρείες (κατά πάσα πιθανότητα) είναι εκείνες που θα βρουν το εμβόλιο ή το καλύτερο φάρμακο κατά του κορωνοϊού. Μπορεί να μην το ξέρουμε με βεβαιότητα σήμερα αυτό, αλλά όλα προς τα εκεί δείχνουν συμπεριλαμβανομένης και της ιστορίας άλλων επιδημιών. Τέλος, ο ιδιωτικός τομέας σήμερα είναι αυτός που φροντίζει να έχουμε τρόφιμα. Στον αντίποδα, το αυταρχικό καθεστώς της Κίνας, το οποίο ονομάζεται κομμουνιστικό, είναι αυτό που δεν έδωσε αληθή στοιχεία στον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας.

Μπορεί λοιπόν να φαίνεται ότι όλοι στρεφόμαστε στο κράτος αλλά ίσως αυτή η εικόνα να δημιουργείται διότι τον ιδιωτικό τομέα τον έχουμε δεδομένο παρά το γεγονός ότι οι περισσότεροι από εμάς εξαρτώμαστε από αυτόν και όχι από το κράτος. Γιατί τα λέμε όλα αυτά σήμερα; Διότι τόσο στην Ευρώπη όσο και αλλού, αυτή η απότομη στροφή προς τον κρατισμό έχει δώσει μεγάλη ώθηση σε πολιτικές που υπό κανονικές συνθήκες δεν θα είχαν καμία ελπίδα υλοποίησης. Σύμφωνα με την Καθημερινή, αρκετές χώρες του κόσμου δείχνουν να βυθίζονται στον οικονομικό εθνικισμό επιβάλλοντας απαγορεύσεις σε εξαγωγές, εισαγωγές ή προωθώντας μέτρα που λίγο-πολύ μπορεί να οδηγήσουν στην έμμεση κρατικοποιήση ολόκληρων κλάδων της οικονομίας.

Έχουμε καθήκον απέναντι στην κοινωνία αυτές τις μέρες να μένουμε σπίτι. Όπως, επίσης, καθήκον έχουμε να μην ξεχνάμε ότι ο ιδιωτικός τομέας στη χώρα μας συντηρεί το κράτος, έστω και έμμεσα. Ο ίδιος ιδιωτικός τομέας που σκέφτεται με εξωστρέφεια, που όντως κινούμενος με γνώμονα το ιδιωτικό συμφέρον συνεισφέρει και στα δημόσια ταμεία, έμμεσα και άμεσα, που εισάγει ξένο συνάλλαγμα και ισχυροποιεί την οικονομική κατάσταση της Ελλάδας.

Απόστολος Τσικούρας

Φοιτητής Νομικής του ΑΠΘ. Αποφοίτησε από το 2ο Πειραματικό Λύκειο Θεσσαλονίκης, ενδιαφέρεται για τα κοινά και την οικονομία και στον ελεύθερό του χρόνο ασχολείται με την ιστιοπλοΐα. Έχει εκπροσωπήσει τη χώρα του σε πανευρωπαϊκά συνέδρια και στο παρελθόν έχει υπάρξει πρόσκοπος επί σειρά ετών. Μιλάει αγγλικά και γερμανικά.