Γιατί οι άνθρωποι πιστεύουν σε θεούς;

by Ο Εξελιγμένος Πίθηκος | April 11, 2020

__________________________________________________________________________

Μια μεγάλη συμφορά που λαμβάνει χώρα σε μια κοινωνία είναι ικανή να βγάλει στη φόρα όλων των ειδών τις παρανοϊκές συμπεριφορές που πηγάζουν από τις ιδέες και τις αντιλήψεις των ανθρώπων. Στην εποχή της πανδημίας του Covid-19 το φαινόμενο αυτό όχι απλά υπάρχει, αλλά πολλές φορές επικρατεί στην επικαιρότητα. Κύριοι εκφραστές της παράνοιας; Ποιοί άλλοι; Φυσικά οι πιστοί. 

Μπορεί κάποιος να μετρήσει δεκάδες γνωστές περιπτώσεις καθαρής ανθρώπινης ηλιθιότητας στις μέρες της πανδημίας και είμαι σίγουρος ότι θα ακολουθήσουν πολλές ακόμα. Από την άρνηση της απαγόρευσης της θείας κοινωνίας τις πρώτες μέρες μέχρι τις συγκεντρώσεις διαμαρτυρίας για το κλείσιμο των εκκλησιών και το delivery του αγίου φωτός, οι πιστοί έχουν καταφέρει να παράξουν χιλιάδες κόκκινα -από τα facepalms- μέτωπα. Στο άρθρο αυτό πάντως δεν έχουμε σκοπό να επιχειρηματολογήσουμε για το αν λίγο κρασί και λίγο ψωμί όταν “αγιάζονται” σκοτώνουν τον ιό, για το αν ο Θεός βοήθησε αυτούς που πήγαν να επισκεφτούν τους Αγίους τόπους ή για το αν ο αναπτήρας που ανάβει το άγιο φως είναι Bic ή Zippo. Αν το κάναμε, το επίπεδο σοβαρότητας αυτού του ιστότοπου θα έπεφτε αρκετές μονάδες. Εξάλλου, αν ρωτήσεις κάποιον “τι ώρα είναι;” και σου απαντήσει “μπλέ”, τότε έχεις ήδη χάσει το debate. Δε μπορείς να κερδίσεις τη βλακεία.

Σε αυτό το άρθρο θα προσπαθήσουμε να ανακαλύψουμε τον λόγο για τον οποίο κάποιοι άνθρωποι θέλουν απελπισμένα να σχηματίσουν πεποιθήσεις που φτάνουν στα άκρα του παραλόγου και στο αμέσως επόμενο θα δούμε τη σκοτεινή φύση όλων αυτών των οποίων εύχονται να υπάρχουν. 

Είναι γεγονός ότι ένα πολύ μεγάλο ποσοστό των ανθρώπων πιστεύει σε κάποια ανώτερη δύναμη. Το φαινόμενο αυτό παρατηρείται φυσικά από τα αρχαία χρόνια. Από εξελικτικής και ψυχολογικής πλευράς οι λόγοι για τους οποίους αυτό συμβαίνει είναι τρεις. 

  • Ο πρώτος λόγος σχετίζεται με την ικανότητα των ανθρώπων να βρίσκουν μοτίβα τα οποία εκφράζουν σχέσεις αιτίου – αποτελέσματος. Εξελικτικά, αυτή η ικανότητα υπήρξε ιδιαίτερα κρίσιμη μιας και μας επέτρεπε να καταλάβουμε πότε ένα άγριο ζώο ετοιμάζεται να μας επιτεθεί, μας επέτρεπε να προβλέψουμε αν θα βρέξει σε λίγα λεπτά κτλ. Όσο πιο πολλά τέτοια μοτίβα μάθουμε, τόσο περισσότερο ισχυροί φαίνεται να είμαστε στο να προβλέπουμε. Πολλές φορές όμως το παρατραβάμε και βρίσκουμε σχέσεις αιτίου – αποτελέσματος σε καταστάσεις για τις όποιες δεν έχουμε απτά στοιχεία. Έχουμε για παράδειγμα “τυχερό στυλό”, μιας και με αυτό το στυλό κάποτε γράψαμε καλά στις εξετάσεις (άρα το αίτιο μάλλον είναι το στυλό) και πιστεύουμε σε ανώτερες δυνάμεις  επειδή αντίστοιχα πρέπει να υπάρχει κάποιο αίτιο στο αποτέλεσμα που βλέπουμε. 
  • Ο δεύτερος λόγος, ονομάζεται Theory of Mind και είναι η ικανότητα των ανθρώπων να καταλαβαίνουν ότι οι άλλοι έχουν στόχους, επιθυμίες και πιστεύω. Σε αντίθεση με τα ζώα που έχουν έχουν σε πολύ μικρό βαθμό αυτή την ικανότητα, οι άνθρωποι φαίνεται να την έχουν σε πολύ μεγάλο. Έρευνες [1] έχουν δείξει ότι οι άνθρωποι μπορούν να σκέφτονται ότι ακόμα και φανταστικά πράγματα όπως κάποια γεωμετρικά σχήματα έχουν μυαλό και σκέφτονται. Στην καθημερινή ζωή είναι πιθανό να κάνετε το ίδιο με τον υπολογιστή σας (ο οποίος κολλάει και υποφέρει) ή με άλλες συσκευές. Στην ανθρώπινη ιστορία αυτό είναι αρκετά συνηθισμένο και σε μεγάλη κλίμακα μιας και οι άνθρωποι έδιναν ανθρώπινες ιδιότητες στον ήλιο (θεός Ήλιος ή θεός Ρα), στη γη (Μητέρα Γη), σε πνεύματα νεκρών ή σε αόρατους θεούς. 
  • Τέλος, η τάση των ανθρώπων να μιμούνται, κάτι ιδιαίτερα χρήσιμο εξελικτικά μιας και η γνώση που είχε αποκτηθεί συνέχιζε να υπάρχει από γενιά σε γενιά, έπαιξε -και παίζει- σημαντικό ρόλο στη διατήρηση κάποιων θρησκευτικών κατασκευασμάτων στους αιώνες. 

Με βάση την εξέλιξη, λοιπόν, φαίνεται ότι η τάση των ανθρώπων να πιστεύουν σε κάποια ανώτερη δύναμη δικαιολογείται απόλυτα και προέρχεται από εξελικτικά πλεονεκτήματα που απέκτησε ο άνθρωπος στην πάροδο των αιώνων. Πλέον όμως, και καθώς έχουμε προχωρήσει αρκετά στην ικανότητα κατανόησης του κόσμου, μπορούμε να επεξεργαστούμε πιο συνειδητά τον κόσμο γύρω μας. Επιπρόσθετα, με τη βιολογία μας και τον τρόπο με τον οποίο εξελιχθήκαμε, έρχεται να κουμπώσει και ο φόβος για την ανυπαρξία, δημιουργώντας έτσι τον σημερινό πιστό: ένα συνονθύλευμα των  αρχέγονων ενστίκτων που ζουν στο Paleomammalian brain [2] και του φόβου για την ανυπαρξία, που όπως δείχνουν τα σύγχρονα επιστημονικά δεδομένα, μας περιμένει. 

Διαβάστε τη συνέχεια.

[1] https://www.interaction-design.org/literature/article/our-three-brains-the-emotional-brain
[2] https://aformes.com/pos-na-apoktiseis-sineidhsi/