Η υπακοή στην εξουσία [Stanley Milgram]

by Νάσια Καλούδη | December 18, 2018

Το 1961, ο Στάνλεϊ Μίλγκραμ θέλησε να μελετήσει την υπακοή στην εξουσία.
Αφορμή για να πραγματοποιήσει αυτό το πείραμα στάθηκε η ευρέως αποδεκτή -ως τότε- υπόθεση πως οι άνθρωποι μπορούν να γίνουν ικανοί να κάνουν οτιδήποτε και σε οποιονδήποτε αν έχουν βιώσει συγκεκριμένες εμπειρίες στη παιδική τους ηλικία.


Ο ίδιος θεώρησε πως η υπακοή δεν εξαρτιόταν τόσο από τις εμπειρίες και τη
δύναμη της προσωπικότητας όσο από τις συνθήκες και πως κάθε πιεστική
κατάσταση θα μπορούσε να οδηγήσει οποιονδήποτε λογικό άνθρωπο να
διαπράξει πράγματα που δε του επιτρέπει η ηθική του και που ποτέ δε πίστευε πως θα μπορούσε να κάνει.


Για τις ανάγκες του πειράματος δημιούργησε μια ψεύτικη μηχανή ηλεκτροσόκ και προσέλαβε δύο ηθοποιούς. Πολλοί εθελοντές έσπευσαν να λάβουν μέρος στο πείραμα είτε λόγω της αμοιβής είτε για χάρη της επιστήμης. Το πείραμα για τους εθελοντές έφερε τον τίτλο « Τα αποτελέσματα της τιμωρίας στη διαδικασία της μάθησης » και η διαδικασία είχε ως εξής: ο εκάστοτε εθελοντής θα είναι ο δάσκαλος απέναντι σε έναν άλλο εθελοντή (που στη πραγματικότητα ήταν ηθοποιός που παριστάνει τον μαθητευόμενο). Ο δάσκαλος υποβάλλει ηλεκτροσόκ στον μαθητευόμενο κάθε φορά που επαναλαμβάνει λανθασμένα τα ζεύγη λέξεων που του
ζητούνται από τον δάσκαλο.

Όλο αυτό διαδραματίζεται υπό την επίβλεψη ενός άντρα που έχει τον ρόλο του υπεύθυνου και προτρέπει τον δάσκαλο να συνεχίσει τη διαδικασία κάθε φορά που διστάζει να αυξήσει τη τάση του ηλεκτροσόκ. Ο μαθητής έδινε κυρίως λανθασμένες απαντήσεις και για κάθε μια από αυτές ο δάσκαλος του ανέβασε τη τάση του ηλεκτροσόκ. Όταν ο δάσκαλος δίσταζε να συνεχίσει και στρεφόταν προς τον υπεύθυνο για καθοδήγηση, του έδινε κάποια
εντολή μέσα από ένα πρότυπο εντολών:
Εντολή 1: Παρακαλώ να συνεχίσετε.
Εντολή 2: Το πείραμα απαιτεί να συνεχίσετε.
Εντολή 3: Είναι απολύτως απαραίτητο να συνεχίσετε.
Εντολή 4: Δεν έχετε καμία άλλη επιλογή από το να συνεχίσετε.

Τα αποτελέσματα του πειράματος έδειξαν ότι το 65% των εθελοντών είναι ικανοί να αυξήσουν τη τάση του ηλεκτροσόκ μέχρι τα 450 βολτ τα οποία μπορούν να προξενήσουν θανατηφόρο αποτέλεσμα. Κατά την διαδικασία βλέπουν τον ηθοποιό που υποδύεται τον άλλο εθελοντή να βασανίζεται και να ζητάει να σταματήσει αλλά συνεχίζουν υπακούοντας στον υπεύθυνο προκειμένου να μην τον απογοητεύσουν.


Εμπειρίες εθελοντών αναφέρουν πως από ένα σημείο και μετά αισθάνονται κενοί. Ανεβάζουν τα βολτ του ηλεκτροσόκ νιώθοντας αδύναμοι να πουν όχι και να σταματήσουν παρόλο που βλέπουν πόσο βασανιστικό είναι το αποτέλεσμα της πράξης τους. Νιώθουν πως δεν υπάρχει διέξοδος. Νιώθουν πως δε μπορούν θα σταματήσουν χωρίς την έγκριση του υπεύθυνου. Το μυαλό τους λέει όχι αλλά τα χέρια τους συνεχίζουν να ανεβάζουν τη τάση υπακούοντας τυφλά τις εντολές του υπεύθυνου.


Ο Στάνλεϊ Μίλγκραμ, πριν τη διεξαγωγή του πειράματος έκανε μια δημοσκόπηση ρωτώντας ψυχιάτρους και φοιτητές πως πιστεύουν ότι θα αντιδρούσαν τα υποκείμενα του περάματος. Όλοι απάντησαν πως δε θα προκαλούσαν ηλεκτροσόκ μέχρι τέλους εκτός από κάποιες παθολογικές περιπτώσεις. Αυτό φυσικά διαψεύσθηκε παταγωδώς μετά το πέρας του πειράματος με περισσότερους από τους μισούς εθελοντές να ακολουθούν πιστά τις εντολές της εξουσίας και να βλάπτουν- φαινομενικά- μέχρι θανάτου το άλλο άτομο.


Οι περισσότεροι άνθρωποι είναι πιθανό να ακολουθήσουν τις εντολές της εξουσίας ακόμα και αν πρόκειται αυτό να τους οδηγήσει στο να βλάψουν έναν άλλο άνθρωπο. Στη πραγματικότητα, η υπακοή στην εξουσία είναι ριζωμένη σε όλους μας από τον τρόπο με τον οποίο έχουμε μεγαλώσει. Ο κόσμος εξακολουθεί να πιστεύει όταν ερωτηθεί, πως δε θα το έκανε. Εδώ βρίσκεται και η αξία του συγκεκριμένου πειράματος: στο μεγάλο χάσμα ανάμεσα σε αυτό που πιστεύουμε για τον εαυτό μας και σε αυτό που πραγματικά είμαστε.


Ο Μίλγκραμ έκανε περισσότερα από ένα πείραμα. Πραγματοποίησε συνολικά 18 παραλλαγές της μελέτης του. Μεταγενέστερες μελέτες που έχουν γίνει με παραλλαγές του πειράματος έχουν αποδείξει πως η υπακοή επηρεάζεται από συγκεκριμένους παράγοντες:
1) Τοποθεσία
• Οι εντολές δόθηκαν σε ένα πλαίσιο κύρους – όταν η μελέτη του Μίλγκραμ
διεξήχθη σε υποβαθμισμένες συνθήκες, τα επίπεδα υπακοής μειώθηκαν. Αυτό
υποδηλώνει ότι το κύρος του εντέλλοντος είναι σημαντική παράμετρος για
την υπακοή.2) Προσωπική ευθύνη
• Όταν υπάρχει μειωμένο επίπεδο προσωπικής ευθύνης, η υπακοή αυξάνεται.
• Όταν οι συμμετέχοντες μπορούσαν να ζητήσουν βοήθεια για να συνεχίσουν,
δεν δίστασαν να ανεβάσουν και τον τελικό διακόπτη των 450 βολτ
3) Νομιμοποίηση των Αρχών
• Οι άνθρωποι τείνουν να υπακούν σε μορφές κύρους έχοντες εξουσία.
• Η νόμιμη εξουσία και η υπακοή της σε αυτήν έχει ήδη προσδιοριστεί από τον
τρόπο που ανατράφηκε το υποκείμενο (πχ οικογένεια, σχολείο, επάγγελμα,
στρατός κλπ).
4)Κατάσταση των Αρχών
• Ο “πειραματιστής” που συμμετείχε, φορούσε άσπρη φόρμα (ποδιά), γεγονός
που του προσέδιδε υψηλό κύρος.
5)Υποστήριξη
• Αν το υποκείμενο έχει υποστήριξη από φίλο ή άλλον δικό του άνθρωπο, η
υπακοή μειώνεται.
• Επίσης, η παρουσία άλλων, που θα αμφισβητήσουν τις εντολές ή το κύρος
του εντελλόμενου, μειώνει την υπακοή.
6) Εγγύτητα του προσώπου
• Είναι ευκολότερο να υπάρξει ανυπακοή, αν υπάρχει κάποια απόσταση από
το πρόσωπο κύρους που εντέλλεται. Όταν για παράδειγμα οι εντολές
δώθηκαν τηλεφωνικά, η υπακοή μειώθηκε κατά 20.5%.
• Αντίθετα, όταν υπάρχει στενή εγγύτητα με το πρόσωπο κύρους, η υπακοή
αυξάνεται δραματικά.


Φαίνεται, λοιπόν, πως η παθητικοποίηση, η άκριτη προθυμία και ο φόβος της εξουσίας κυριαρχούν στη ψυχοσύνθεση κάθε ατόμου όταν δέχεται εντολές ή λειτουργεί κάτω από πιεστικές συνθήκες. Σίγουρα υπάρχουν διαβαθμίσεις στο κατά πόσο όλα αυτά είναι ικανά να οδηγήσουν το άτομο σε σημείο να βλάψει σημαντικά έναν άνθρωπο, όμως έχει παρατηρηθεί ότι σε τέτοιες περιπτώσεις η κριτική ικανότητα καθώς και η δυνατότητα λήψης αποφάσεων υπολείπονται. Η κοινωνική πίεση που ασκείται στο άτομο έχει μεγαλύτερη ισχύ από τις προσωπικές του ηθικές αξίες. Η δύναμη που αποδίδεται στην εξουσία, βέβαια, πηγάζει από την υπευθυνότητα του ατόμου καθώς και από το προσωπικό του αίσθημα περί ηθικής και δικαιοσύνης. Η τυφλή υπακοή καθιστά το υποκείμενο υπεύθυνο. Αυτό είναι και το τίμημά της.

Ακολουθήστε μας εδώ:
error